De Medicijnboeddha-thangka: hoe een heilig blauw wordt geschilderd

Vastgelegde maten, steenpigmenten, de blik die als laatste wordt geschilderd: de geheimen van een schilderij dat evenzeer een boek is als een beeld.

Tibetaanse thangka · 1644–1911 · Sichuan University Museum · Daderot

Een thangka is een schilderij op katoenen doek, gemonteerd op een zijden brokaat en opgehangen. Die van de Medicijnboeddha behoren tot de mooiste en meest verspreide. Ze dienen voor meditatie, voor onderricht en voor de heilige decoratie van tempels.

Een ‘gemeten’ schilderij

Het lichaam van een Boeddha wordt niet verzonnen: het volgt verhoudingen die door iconometrische teksten zijn vastgelegd. De schilder begint met het tekenen van een raster in krijt of houtskool, en plaatst dan hoofd, romp en knieën volgens maateenheden die zijn afgeleid van de vingerbreedtes van het beeld zelf. Dit geeft thangka’s hun harmonie en stelt een kenner in staat te controleren of een beeld of schilderij de traditie respecteert.

Kleuren uit de bergen

Het doek wordt geprimed met krijt en dierlijke lijm en daarna gepolijst. Traditionele pigmenten zijn mineraal en plantaardig: azuriet en indigo voor blauw, malachiet voor groen, cinnaber voor rood, operment voor geel en gouddeeltjes voor de versieringen. Lapis lazuli, zeer duur, was voorbehouden aan uitzonderlijke werken. Heldere, duurzame kleuren hebben werken als de thangka uit de 13e–14e eeuw in het Art Institute of Chicago, die de startpagina van deze site siert, door de eeuwen heen gedragen.

Het oog dat wordt geopend

In veel overdrachtslijnen worden de ogen van de Boeddha als laatste geschilderd, in een moment van concentratie, waarna het beeld door een lama wordt gewijd. Deze rite verheft het voorwerp van versiering tot een steun voor de beoefening.

De scholen

Thangka’s worden in verschillende stijlen geschilderd. De Tibetaanse Menri- en Karma Gadri-stijlen namen allebei invloeden van de Chinese schilderkunst op, vooral in landschappen; de Newar-schilders van de vallei van Kathmandu, wier ateliers een groot deel van de huidige thangka’s leveren, hebben een eigen manier, rijker aan motieven. In Japan volgen schilderijen van Yakushi op zijde of papier een andere traditie, dichter bij het Tang-China, zoals de rol uit de Kamakura-tijd met de twaalf generaals in het Cleveland Museum of Art.

Schilderijen om geneeskunde te onderwijzen

Tibet bracht een reeks medische schilderijen voort zonder weerga: de 79 thangka’s die de ‘Blauwe Beril’ (Vaiḍūrya sngon po) illustreren, het grote commentaar op de medische verhandeling Vier Tantra’s, in opdracht gegeven aan het einde van de 17e eeuw door regent Desi Sangye Gyatso. Ze tonen planten, organen, instrumenten. Tibetaanse artsen gebruikten ze als anatomische platen. De eerste plaat van de reeks toont de Medicijnboeddha en zijn paleis.

Goed kiezen

Een goede thangka heeft een zuivere tekening, heldere kleuren, gedetailleerde gezichten en een iconografie die met de beschrijving overeenkomt. Onze gids om een thangka te kiezen geeft praktische aanwijzingen, en de catalogus biedt thangka’s van verschillende ateliers.

Bronnen

Klassiekers: Jackson & Jackson, Tibetan Thangka Painting: Methods and Materials (1984); Janet Gyatso, Being Human in a Buddhist World (2015) voor de medische schilderijen; museumdossiers voor de genoemde werken (Art Institute of Chicago, Cleveland Museum of Art, Rubin Museum).